Późne skutki napromieniowania promieniami jonizującymi

Do najważniejszych późnych skutków napromieniowania można zaliczyć bezpłodność (patrz niżej), skrócenie całkowitego potencjalnego czasu życia i powstawanie wtórnie nowotworów. Dziś rzadko spotykany jest uchwytny efekt skrócenia czasu życia ze względu na odpowiednie zabezpieczenia, choć znany jest on z początków historii radiologii (skrócenia czasu życia nie spotyka się u pacjentów, notowane było ono jednak w XIX wieku wśród początkujących radiologów nie używających żadnych zabezpieczeń).

Przy ograniczonym małym, ale bezpośrednim napromieniowaniu narządów mogą wystąpić następujące miejscowe objawy z narządów i układów:
- gonady - bezpłodność u mężczyzn - dawka 4-6 Gy, menopauza u kobiet - dawka 3 Gy,
- skóra - zanik, zwłóknienie, zmiany naczyniowe, trwałe zbrązowienia, martwica,
- przewód pokarmowy - zanik, zwłóknienie, owrzodzenia, przetoka, martwica,
- płuca - przewlekłe zapalenie, zwłóknienie,
- serce - zwyrodnienie, zwłóknienie mięśnia sercowego, niewydolność,
- wątroba - zwłóknienie, marskość,
- pęcherz moczowy - zanik błony śluzowej, postępujące zwłóknienie, owrzodzenie, przetoki,
- mózg - demielinizacja i encefalopatia,
- nerwy obwodowe - demielinizacja, zwłóknienie, zanik,
- nerka - zwyrodnienie, zwłóknienie, zanik.

Największą uwagę zwraca się głównie na procesy kancerogenezy popromiennej, a więc powstawania nowotworów w przebiegu ekspozycji na oddziaływanie jonizujące. Jak się okazuje jednak bardzo trudno jest udowodnić realny wpływ badania na wystąpienie nowotworu u pacjenta. Odległość czasowa jest bardzo duża, nawet kilkudziesięcioletnia, a ocena dawki jednorazowego napromieniowania niemal niemożliwa. Jedyne dostępne wiarygodne dane pochodzą z badań nad ofiarami wybuchów bomb atomowych.

W patomechanizmie powstawania nowotworów kluczową rolę odgrywa powstawanie mutacji w materiale genetycznym. Mutacje mogą mieć wielorakie konsekwencje, od niezauważalnych do śmiertelnych. Choć ocena wpływu promieniowania jonizującego na powstawanie mutacji i w konsekwencji konkretnych nowotworów jest trudna, udało się określi szereg takich patologii (również głównie na podstawie chorych po tragediach atomowych i radiologów nie stosujących zabezpieczeń).

Choroby nowotworowe powstające na podłożu odpowiedniego promieniowania:
- rak skóry - promieniowanie X,
- rak płuca - wdychany uran,
- nowotwory kości - rad w narzędziach pracy,
- rak wątroby - tor w środkach kontrastowych,
- białaczki i guzy lite - bomby atomowe, radioterapie,
- rak tarczycy - terapia napromieniowania,
- rak sutka - radioterapia, fluoroskopia.

Czasy utajenia tych nowotworów znajdują się w przedziale 5-40 lat, z czego najszybciej ujawniają się białaczki. Stwierdzono, że młodszy wiek pacjenta podczas ekspozycji sprzyja wystąpieniu kancerogenezy.

Paulina Krawczyk

• "Podstawy diagnostyki radiologicznej" W.E. Brant, C.A. Helms, wyd. Medipage (I-IV)
• "Radiologia. Diagnostyka obrazowa." B. Pruszyński. Wydawnictwo Lekarskie PZWL